Blog

Türkçe yazılmış güçlü bir çalışmayı uluslararası bir dergide yayımlamak isteyen araştırmacıların karşılaştığı ilk engel çoğu zaman dildir. Doğrudan çevrilmiş, Türkçe cümle yapısını taşıyan metinler hakemlerden “the manuscript reads like a translation” yorumunu alabilir.

Bu yazıda akademik çevirinin genel çeviriden farkını, kaliteli bir çevirinin ölçütlerini, süreç adımlarını ve makine çevirisinin rolünü anlatıyoruz.

Akademik çeviri nedir, genel çeviriden farkı nedir?

Akademik çeviri; bilimsel bir metnin terminolojisini, argüman yapısını, atıf düzenini ve akademik üslubunu koruyarak hedef dile aktarılmasıdır; genel çeviriden farklı olarak alan uzmanlığı ve yayın kurallarına hâkimiyet gerektirir.

Örneğin eğitim bilimlerindeki “öz yeterlik” kavramı “self-efficacy”, “akademik erteleme” ise “academic procrastination” olarak literatürde yerleşmiş karşılıklara sahiptir. Bu terimlerin farklı biçimlerde çevrilmesi, metnin literatürle bağını zayıflatır ve hakemlerin dikkatini dağıtır.

Kaliteli akademik çevirinin ölçütleri nelerdir?

Kaliteli akademik çeviri; anlamca doğru, terminolojide tutarlı, akademik üsluba uygun, hedef derginin stiline uyumlu ve hedef dilde doğal okunan bir metindir.

• ✓Doğruluk: Bulgular, sayılar ve iddiaların gücü kaynak metinle birebir uyumlu.
• ✓Tutarlılık: Aynı kavram metin boyunca aynı terimle karşılanmış.
• ✓Doğallık: Metin çeviri gibi değil, doğrudan hedef dilde yazılmış gibi okunuyor.
• ✓Üslup: Akademik kalıplar (hedging, nesnellik) doğru kullanılmış.
• ✓Biçim: Başlıklar, tablo-şekil başlıkları ve kaynakça stili dergiye uygun.
• ✓Bütünlük: Özet, anahtar kelimeler, tablo notları ve ekler dahil hiçbir bölüm atlanmamış.

Akademik çeviri süreci nasıl işler?

Süreç; metnin ve hedef yayının incelenmesi, terim listesinin oluşturulması, alan uzmanı çevirmen tarafından çeviri, akademik editörün dil düzenlemesi, yazar onayı ve son biçim kontrolünden oluşur.

Bu süreçte en çok zaman kazandıran adım terim listesidir. Özellikle tez gibi uzun metinlerde, birkaç çevirmenin birlikte çalıştığı durumlarda terim tutarlılığını sağlamanın en güvenilir yolu budur.

Hangi metinler için akademik çeviri desteği alınır?

Makaleler, tezler ve tez özetleri, bildiriler, kitap bölümleri, proje başvuruları, ölçek ve anketler, akademik CV’ler ve kapak/yanıt mektupları en sık çevrilen akademik metinlerdir.

Kitap ve kitap bölümü çevirilerinde, yayınevinin yazım kurallarına uyum ve tüm metin boyunca üslup birliği özellikle önemlidir. Akademik kitap projelerinde editörlük ve yayın süreci için kitap hazırlama ve editörlük desteğinden de yararlanabilirsiniz.

Makine çevirisi ve yapay zekâ akademik çeviride kullanılabilir mi?

Makine çevirisi ve yapay zekâ araçları taslak üretmek ve terim kontrolü için yardımcı olabilir; ancak çıktılar alan uzmanı bir çevirmen ve editör tarafından ayrıntılı biçimde düzenlenmeden yayına gönderilmemelidir.

Yapay zekâ destekli çeviri araçları son yıllarda büyük gelişme gösterse de akademik metinlerde bazı tipik sorunlar sürmektedir: Yerleşik terimlerin yerine genel sözcükler kullanılması, iddiaların gücünün değişmesi (ör. “suggests” yerine “proves”), uzun cümlelerde özne-yüklem ilişkisinin kayması ve atıf yapılan ifadelerin anlamının değişmesi bunların başında gelir.

Ayrıca birçok dergi ve üniversite, yazım sürecinde yapay zekâ kullanımının beyan edilmesini istemektedir. Makine çevirisi kullandıysanız derginizin politikasını kontrol etmeniz ve gerekiyorsa beyan etmeniz önemlidir. Gizli veya yayımlanmamış verileri halka açık araçlara yüklemekten de kaçınmalısınız.

Akademik çeviride terminoloji tutarlılığı nasıl sağlanır?

Terminoloji tutarlılığı; alanın temel kaynaklarında yerleşmiş karşılıkların taranması, yazarla birlikte bir terim listesi oluşturulması ve çeviri boyunca bu listeye bağlı kalınmasıyla sağlanır.

Terim listesi oluşturulurken alanın önde gelen dergilerinde ve el kitaplarında kullanılan karşılıklar esas alınır. Aynı kavram için literatürde birden fazla karşılık varsa, hedef derginin tercih ettiği veya en yaygın kullanılan karşılık seçilir ve metin boyunca tutarlı biçimde kullanılır. Kısaltmalar ilk geçtikleri yerde açılır ve sonrasında aynı biçimde kullanılır.

Çevrilen makale dergiye nasıl hazırlanır?

Çeviri tamamlandıktan sonra metin, hedef derginin yazım kılavuzuna göre biçimlendirilir; özet ve anahtar kelimeler, kaynakça stili, tablo-şekil düzeni ve kelime sınırı kontrol edilir.

Türkçe bir makalenin İngilizceye çevrilerek uluslararası bir dergiye gönderilmesi durumunda, makalenin daha önce Türkçe olarak yayımlanıp yayımlanmadığı da önemlidir. Daha önce yayımlanmış bir çalışmanın çevirisini başka bir dergiye göndermek, çoğu durumda yinelenen yayın sayılabilir. Bu nedenle yayımlanmamış çalışmalar için çeviri planlanmalı, şüpheli durumlarda editörle önceden iletişime geçilmelidir. Hedef dergi seçimi ve gönderim stratejisi için yayın stratejisi danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.

İyi bir akademik çeviri, okuyucuya çeviri olduğunu hissettirmez; yalnızca bilimsel katkıyı görünür kılar.

İngilizceden Türkçeye akademik çeviride nelere dikkat edilir?

İngilizceden Türkçeye akademik çeviride TDK yazım kuralları, Türkçe literatürde yerleşmiş terim karşılıkları, Türkçenin cümle yapısına uygun doğal anlatım ve enstitü veya dergi kılavuzuna uyum öne çıkar.

Türkçeye yapılan akademik çevirilerde en sık karşılaşılan sorun, İngilizce cümle yapısının Türkçeye birebir taşınmasıdır. Uzun yan cümleler, art arda gelen edilgen yapılar ve “-mektedir” ekinin aşırı kullanımı metni ağırlaştırır. İyi bir çeviri, Türkçenin özne-nesne-yüklem düzenine uygun, kısa ve anlaşılır cümlelerle kurulur.

Terim seçiminde Türk Dil Kurumu’nun önerdiği karşılıklar ile alanın Türkçe literatüründe yerleşmiş kullanımlar her zaman örtüşmeyebilir. Bu durumda alanın önde gelen Türkçe dergilerinde ve DergiPark’ta yayımlanan çalışmalarda hangi karşılığın yaygın olduğu incelenmeli, gerekirse terimin ilk geçtiği yerde İngilizce karşılığı parantez içinde verilmelidir. Örneğin “mindfulness” için “bilinçli farkındalık” ve “farkındalık” gibi farklı karşılıklar kullanılmaktadır; metin boyunca tek bir tercihe bağlı kalmak gerekir.

• ✓Terimin ilk geçtiği yerde İngilizce karşılığı parantez içinde verilmiş.
• ✓Kısaltmalar Türkçe veya uluslararası kullanımına göre tutarlı seçilmiş.
• ✓Ondalık ayırıcı olarak virgül kullanılmış (ör. 0,05).
• ✓Özel adlar ve kurum adları doğru ve tutarlı yazılmış.
• ✓Doğrudan alıntılar için orijinal kaynağa sadık kalınmış ve sayfa numarası korunmuş.

Türkçe yazıp çevirtmek mi, doğrudan İngilizce yazmak mı daha iyi?

Her iki yol da doğru planlandığında başarılı sonuç verebilir; düşüncelerinizi en net ifade ettiğiniz dilde yazıp profesyonel akademik çeviri almak, zayıf bir İngilizceyle yazmaktan genellikle daha iyi sonuç verir.

İngilizce akademik yazım deneyiminiz varsa doğrudan İngilizce yazıp ardından dil düzenlemesi almak hem zaman hem de maliyet açısından avantajlı olabilir. Ancak argümanı kurmakta ve bulguları yorumlamakta İngilizcede zorlanıyorsanız, metni Türkçe yazmak düşünce kalitesini korur. Ardından yapılan uzman çeviri ve dil düzenlemesi, bu kaliteyi hedef dile taşır.

Hangi yolu seçerseniz seçin, hedef derginin kapsamını, kelime sınırını ve biçim kurallarını yazmaya başlamadan önce incelemek önemlidir. Türkçe yazılmış uzun bir metnin dergi sınırına göre kısaltılması, çeviri sonrası yapılırsa ek zaman ve maliyet doğurur. Bu nedenle metni dergi sınırını gözeterek yazmak, çeviri sürecini de kolaylaştırır.

Akademik çeviride en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık hatalar; kelime kelime çeviri, terim tutarsızlığı, Türkçe cümle yapısının korunması, iddiaların gücünün değişmesi ve özet ile tablo notları gibi bölümlerin ihmal edilmesidir.

• Birebir aktarım: “Bu çalışmada … amaçlanmıştır” yapısının “In this study, it was aimed to …” şeklinde çevrilmesi.
• Terim karmaşası: Aynı ölçeğin metnin farklı yerlerinde farklı adlarla anılması.
• Hedging kaybı: “Gösterebilir” ifadesinin “kanıtlar” anlamına gelecek biçimde çevrilmesi.
• Biçim ihmali: Tablo başlıkları, şekil açıklamaları ve eklerin çevrilmeden bırakılması.
• Kaynakça karmaşası: Türkçe kaynakların başlıklarının dergi kuralına aykırı biçimde çevrilmesi veya çevrilmemesi.

Çeviri tesliminden sonra yazar olarak neleri kontrol etmelisiniz?

Teslim aldığınız çeviride sayıların, terimlerin, iddiaların gücünün ve atıfların kaynak metinle birebir uyumlu olduğunu kontrol etmeli, belirsiz noktalardaki editör yorumlarını yanıtlamalısınız.

Çevirinin son sorumluluğu, metnin bilimsel içeriğini en iyi bilen kişi olarak yazara aittir. Bu nedenle teslim sonrası kısa ama sistematik bir kontrol yapmak, gözden kaçabilecek anlam kaymalarını yakalamanızı sağlar. Özellikle bulgular ve tartışma bölümlerinde iddiaların aynı güçte aktarıldığından emin olun.

• ✓Tüm sayısal değerler, tablo ve şekil numaraları kaynak metinle aynı.
• ✓Terim listesindeki tercihlere metin boyunca uyulmuş.
• ✓Editörün yorum olarak sorduğu tüm noktalar yanıtlanmış.
• ✓Özet ve anahtar kelimeler metnin son hâliyle uyumlu.
• ✓Kaynakça ve metin içi atıflar eksiksiz ve dergi stiline uygun.

Akademik çeviri için neden Makale Hazırlama?

Alan uzmanı çevirmenler, akademik dil editörleri, terim listesiyle tutarlı çeviri, dergi stiline uyum ve %100 gizlilik ilkesiyle akademik çeviri desteği sunuyoruz.

2008’den beri hizmet veren Makale Hazırlama’nın 250+ uzman akademik kadrosunda Prof. Dr., Doç. Dr. ve araştırma görevlileri yer alır. Ekibimizin 20 yılı aşkın akademik deneyimiyle dünyanın dört bir yanındaki üniversitelerden akademisyen ve öğrencilerle çalıştık. Çevirilerde bilimsel içerik ve iddialar yazara aittir; biz anlamın hedef dilde doğru ve doğal aktarılmasını sağlarız. Ekibimizi tanımak için hakkımızda sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular