Blog

Lisansüstü öğrencilerin en çok zorlandığı aşamalardan biri literatür taramasıdır. Binlerce sonuç döndüren aramalar, hangi kaynağın önemli olduğunu ayırt edememek ve okunan her makalenin yeni sorular doğurması, bu aşamayı uzun ve yorucu hâle getirebilir.

Bu rehberde literatür taramasının amacını, türlerini, adım adım nasıl yapılacağını, hangi veri tabanlarının kullanılacağını, kaynakların nasıl yönetileceğini ve taramanın nasıl yazıya döküleceğini anlatıyoruz. Sistematik derleme gibi daha yapılandırılmış yöntemlere de kısaca değiniyoruz.

Literatür taraması nedir ve neden yapılır?

Literatür taraması, bir konuda daha önce yapılmış çalışmaların sistemli biçimde bulunması, değerlendirilmesi ve sentezlenmesidir; amacı bilinenleri ortaya koymak ve araştırmanızın dolduracağı boşluğu göstermektir.

Literatür taraması üç temel işlev görür. Birincisi, araştırmanızı mevcut bilgi birikiminin içine yerleştirir. İkincisi, kullandığınız kuram, kavram ve yöntemlerin gerekçesini sunar. Üçüncüsü ve en önemlisi, alandaki boşluğu, çelişkiyi veya eksikliği açıkça göstererek çalışmanızın neden gerekli olduğunu kanıtlar.

Jüri üyeleri ve hakemler, literatür bölümünü okurken yazarın alana ne kadar hâkim olduğunu değerlendirir. Güncel ve temel kaynakların dengeli kullanımı, farklı görüşlerin adil biçimde sunulması ve kaynakların eleştirel bir gözle tartışılması bu değerlendirmenin temel ölçütleridir.

Literatür taraması türleri nelerdir?

Başlıca literatür taraması türleri; geleneksel (anlatı) derleme, sistematik derleme, meta-analiz, kapsam derlemesi (scoping review) ve bütüncül (integrative) derlemedir.

Literatür taraması nasıl yapılır? Adım adım süreç

Literatür taraması; araştırma sorusunu netleştirme, anahtar kelime belirleme, veri tabanı seçimi, arama, eleme, okuma ve not alma, sentez ve yazım adımlarıyla yapılır.

Literatür taraması nasıl yapılır: Hangi veri tabanları kullanılır?

Kullanılacak veri tabanları alana göre değişir; genel olarak Web of Science ve Scopus çok disiplinli, PubMed sağlık, ERIC eğitim, IEEE Xplore mühendislik, TR Dizin ve DergiPark ise Türkçe literatür için öne çıkar.

Google Scholar keşif için faydalı olsa da tek başına kullanılmamalıdır; sonuçların tekrarlanabilirliği sınırlıdır ve hakemli olmayan kaynaklar da listelenebilir. Sistematik taramalarda en az iki veya üç yapılandırılmış veri tabanı kullanmak önerilir.

Etkili bir arama stratejisi nasıl kurulur?

Etkili arama stratejisi; araştırma sorusundaki kavramları ayırmak, her kavram için eş anlamlıları OR ile birleştirmek, kavramları AND ile bağlamak ve gerekirse filtreler uygulamaktır.

Örneğin “hemşirelerde tükenmişliğin iş doyumuna etkisi” konusunda bir tarama yapacağınızı düşünelim. Üç kavram vardır: hemşire, tükenmişlik ve iş doyumu. Her biri için eş anlamlıları ve İngilizce karşılıkları listeleyip şöyle bir arama dizisi kurabilirsiniz: (nurse* OR “nursing staff”) AND (burnout OR “emotional exhaustion”) AND (“job satisfaction” OR “work satisfaction”).

• ✓Her kavram için en az iki eş anlamlı veya varyant kullanın.
• ✓Kesme işaretiyle (nurs*) kelime türevlerini yakalayın.
• ✓Tam ifadeleri tırnak içinde arayın.
• ✓Tarih aralığı, dil ve yayın türü filtrelerini gerekçelendirin.
• ✓Önemli makalelerin kaynakçalarını ve onlara atıf yapan çalışmaları da tarayın.

Kaynaklar nasıl yönetilir: EndNote, Mendeley ve Zotero

Kaynak yönetim araçları; kaynakları tek bir kütüphanede toplamanızı, PDF’leri düzenlemenizi, not almanızı ve Word veya LaTeX’te otomatik atıf ve kaynakça oluşturmanızı sağlar.

Hangi aracı seçerseniz seçin, kaynakları eklerken künye bilgilerini kontrol etmek önemlidir. Otomatik içe aktarılan kayıtlarda yazar adları, büyük-küçük harf kullanımı ve DOI bilgileri hatalı olabilir. Bu hatalar kaynakçaya doğrudan yansır ve dergi gönderiminde düzeltme talebine neden olur.

Literatür taraması nasıl yapılır ve nasıl yazılır? Özet değil sentez

Literatür bölümü, kaynakları tek tek özetlemek yerine temalar altında karşılaştırarak, ortak bulguları, çelişkileri ve boşlukları tartışarak yazılmalıdır.

En sık yapılan hata, her paragrafı bir kaynağa ayıran “Yılmaz (2020) şunu bulmuştur. Kaya (2021) ise bunu bulmuştur.” biçimindeki özet listeleridir. Sentezde ise paragraf bir fikirle başlar ve kaynaklar o fikri destekleyen veya sorgulayan kanıtlar olarak kullanılır: “Tükenmişlik ile iş doyumu arasındaki negatif ilişki farklı örneklemlerde tutarlı biçimde raporlanmıştır (Yılmaz, 2020; Kaya, 2021); ancak bu ilişkinin vardiya düzenine göre nasıl değiştiği yeterince incelenmemiştir.” Sentez dilini ve kaynak haritalamayı farklı örneklerle anlatan, akademik danışmanlık platformumuz Ödevcim’de yer alan kaynakları sistematik biçimde haritalama üzerine yazdığımız rehber de bu adımı pekiştirebilir.

Böyle bir tablo, tüm kaynakları yan yana görmenizi ve “vardiya düzeninin etkisi nicel olarak çalışılmamış” gibi bir boşluğu kolayca fark etmenizi sağlar. Boşluk, araştırma sorunuzun gerekçesidir.

Sistematik derleme ile geleneksel literatür taraması arasındaki fark nedir?

Sistematik derleme önceden yazılmış bir protokole, açık dahil etme ölçütlerine, birden fazla veri tabanına ve PRISMA gibi raporlama standartlarına dayanır; geleneksel tarama ise daha esnek ve yazarın seçimine bağlıdır.

Sistematik derlemede iki araştırmacının eleme işlemini bağımsız yapması, kalite değerlendirme araçlarının kullanılması ve tüm sürecin akış şemasıyla raporlanması beklenir. Bu yöntem özellikle sağlık bilimleri ve eğitim alanında bağımsız bir yayın türü olarak değerlidir. Sistematik derleme ve PRISMA konusunu ayrı bir rehberde ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Alanlara göre literatür taraması nasıl yapılır?

Literatür taramasının temel adımları her alanda aynıdır; ancak kullanılan veri tabanları, kaynak türleri, güncellik beklentisi ve raporlama biçimi disipline göre farklılaşır.

Tıp ve hemşirelik alanlarında kanıt hiyerarşisi belirleyicidir. Randomize kontrollü çalışmalar, sistematik derlemeler ve meta-analizler ön plandadır; PubMed, CINAHL ve Cochrane Library gibi kaynaklar taranır ve MeSH terimleriyle yapılandırılmış aramalar beklenir. Kanıtın güncel olması özellikle klinik konularda kritik önemdedir.

Eğitim bilimlerinde ERIC ve ulusal dergiler öne çıkar; ölçek geliştirme veya uyarlama çalışmalarında ölçeğin özgün geliştirme makalesine ve farklı kültürlerdeki uyarlamalarına ulaşmak gerekir. Sosyal bilimlerde kitaplar, kitap bölümleri ve kuramsal metinler makaleler kadar önemlidir; klasik kaynaklarla güncel tartışmaların dengeli kullanımı beklenir.

Mühendislik ve bilgisayar bilimlerinde konferans bildirileri, standartlar ve teknik raporlar literatürün önemli bir parçasıdır. IEEE Xplore, ACM Digital Library ve arXiv gibi kaynaklar taranır; alanın hızla değiştiği konularda son iki üç yılın çalışmaları özellikle dikkatle izlenmelidir. İşletme ve iktisatta ise yüksek etkili dergilerin yanında çalışma makaleleri (working papers) ve kurumsal raporlar da kullanılabilir.

Alanınıza özgü bu farkları bilmek, hem taramanızın kapsamını doğru belirlemenizi hem de jürinin veya hakemlerin beklentilerini karşılamanızı sağlar.

Literatür taramasında en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık hatalar; çok geniş veya çok dar arama yapmak, yalnızca tek veri tabanına güvenmek, güncel kaynakları ihmal etmek, ikincil kaynaktan atıf yapmak ve özetlemekle yetinmektir.

• Kapsam sorunu: Binlerce sonuç veya beş sonuç döndüren aramalar stratejinin gözden geçirilmesi gerektiğini gösterir.
• Tek kaynak: Yalnızca Google Scholar kullanmak, önemli çalışmaları kaçırmanıza neden olabilir.
• Güncellik: Son beş yılın çalışmalarının eksikliği hakemlerin ilk fark ettiği konulardan biridir.
• İkincil atıf: Okumadığınız bir kaynağa başka bir makaledeki atıf üzerinden atıf yapmak hatalara yol açar.
• Eleştirel bakış eksikliği: Kaynakların yöntemsel güçlü ve zayıf yönlerini tartışmamak, taramayı yüzeysel bırakır.
• Benzerlik riski: Kaynaklardaki cümleleri az değiştirerek kullanmak intihal sorununa yol açabilir; kendi cümlelerinizle sentezleyin ve teslim öncesi bir benzerlik raporu ile kontrol edin.

Literatür taraması geçmişi anlatmak için değil, sizin çalışmanızın neden şimdi ve neden bu şekilde yapılması gerektiğini göstermek için yazılır.

Literatür taraması nasıl yapılır diye düşünenlere Makale Hazırlama nasıl destek olur?

Arama stratejisi kurma, veri tabanı seçimi, kaynak yönetimi kurulumu, sentez tablosu tasarımı, sistematik derleme yöntemi ve yazdığınız bölümün redaksiyonu konularında rehberlik ediyoruz.

Destek sürecinde kaynakları okumak, değerlendirmek ve bölümü yazmak sizin sorumluluğunuzdadır; biz bu süreci hızlandıracak yöntem ve araçları sizinle birlikte kurarız. Prof. Dr., Doç. Dr. ve araştırma görevlilerinden oluşan 250+ uzman kadromuz sayesinde tıp ve hemşirelikten eğitime, mühendislikten sosyal bilimlere kadar alanınıza uygun bir uzmanla çalışırsınız. 2008’den beri hizmet veren ekibimiz %100 gizlilik ilkesiyle çalışır; ayrıntılar için hakkımızda sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular