Blog

Sistematik derlemeler, kanıta dayalı uygulamanın temel taşlarından biridir ve atıf alma potansiyeli yüksek yayın türleri arasında yer alır. Ancak yöntemsel titizlik gerektirdiği için hakemler protokol, arama stratejisi ve raporlama konusunda oldukça seçicidir.

Bu rehberde bir sistematik derlemenin baştan sona nasıl planlandığını, hangi araçların kullanıldığını ve hakemlerin en sık eleştirdiği noktaları adım adım anlatıyoruz.

Sistematik derleme nedir, geleneksel derlemeden farkı nedir?

Sistematik derleme; belirli bir araştırma sorusuna yanıt vermek için ilgili tüm çalışmaların önceden tanımlanmış, açık ve tekrarlanabilir yöntemlerle bulunduğu, seçildiği, değerlendirildiği ve sentezlendiği bir araştırma türüdür.

Kapsam derlemesi (scoping review), hızlı derleme (rapid review) ve şemsiye derleme (umbrella review) gibi türler de sistematik yöntemler kullanır; ancak amaçları farklıdır. Kapsam derlemesi bir alandaki literatürün genişliğini haritalamayı, şemsiye derleme ise mevcut sistematik derlemeleri sentezlemeyi amaçlar. Kapsam derlemeleri için PRISMA-ScR uzantısı kullanılır.

Sistematik derleme nasıl yapılır: Araştırma sorusu nasıl belirlenir?

Araştırma sorusu, sağlık alanında genellikle PICO (Popülasyon, Müdahale, Karşılaştırma, Sonuç), sosyal bilimlerde ise SPIDER veya PCC gibi çerçevelerle yapılandırılır.

İyi bir soru ne kadar dar olursa tarama ve sentez o kadar yönetilebilir olur. Örneğin “Dijital uygulamalar sağlığı etkiler mi?” yerine “Tip 2 diyabetli yetişkinlerde mobil uygulama destekli eğitim, standart eğitime göre HbA1c düzeyini düşürür mü?” sorusu, hangi çalışmaların dahil edileceğini çok daha net tanımlar.

Sistematik derleme protokolü nasıl yazılır ve kaydedilir?

Protokol; araştırma sorusunu, dahil etme ve hariç tutma ölçütlerini, veri tabanlarını, arama stratejisini, tarama sürecini, kalite değerlendirme aracını ve sentez yöntemini önceden tanımlayan belgedir.

Protokolün önceden yazılması, sonuçları gördükten sonra yöntemi değiştirme riskini azaltır ve hakemlerin güvenini artırır. Sağlık alanındaki derlemeler genellikle PROSPERO’ya, diğer alanlardaki derlemeler ise OSF (Open Science Framework) gibi platformlara kaydedilebilir. Protokol yazımında PRISMA-P kontrol listesi rehber olarak kullanılır.

Arama stratejisi nasıl oluşturulur?

Arama stratejisi; anahtar kavramlar için eş anlamlı terimler, kontrollü sözcükler (ör. MeSH), Boolean operatörleri (AND, OR, NOT) ve kesme işaretleri kullanılarak her veri tabanı için ayrı ayrı oluşturulur.

Yalnızca tek bir veri tabanında arama yapmak, bu tür çalışmalarda en sık eleştirilen eksikliklerden biridir. Alanınıza göre PubMed/MEDLINE, Web of Science, Scopus, Embase, CINAHL, PsycINFO, ERIC ve Türkçe literatür için TR Dizin ile DergiPark gibi kaynakları birlikte taramanız beklenir. Gri literatür (tezler, raporlar, konferans bildirileri) için YÖK Ulusal Tez Merkezi ve ProQuest gibi kaynaklar da değerlendirilebilir.

• ✓Her veri tabanı için tam arama dizesini ve arama tarihini kaydedin.
• ✓Dil ve tarih sınırlamalarını gerekçeleriyle birlikte belirtin.
• ✓Dahil edilen çalışmaların kaynakçalarını elle tarayın (geriye doğru tarama).
• ✓Arama stratejinizi mümkünse bir kütüphaneci veya deneyimli bir araştırmacıyla gözden geçirin.
• ✓Tüm kayıtları EndNote, Zotero veya Mendeley gibi bir araca aktarıp tekrarları ayıklayın.

Çalışmalar nasıl taranır ve seçilir?

Tarama iki aşamada yapılır: Önce başlık ve özetler, ardından tam metinler; her iki aşamada da en az iki bağımsız değerlendirici çalışır ve anlaşmazlıklar üçüncü bir kişiyle çözülür.

Rayyan, Covidence veya ASReview gibi araçlar tarama sürecini kolaylaştırır; değerlendiricilerin birbirinin kararını görmeden çalışmasına olanak tanır ve kararların kaydını tutar.

Veri çıkarma ve kalite değerlendirmesi

Veri çıkarma önceden hazırlanmış ve pilot test edilmiş bir formla yapılır; kalite (yanlılık riski) değerlendirmesi ise çalışma desenine uygun standart bir araçla gerçekleştirilir.

Veri çıkarma formunda genellikle yazar, yıl, ülke, örneklem, yöntem, müdahale veya maruziyet, ölçüm araçları ve temel bulgular yer alır. Formu iki araştırmacının bağımsız olarak doldurması ve farklılıkları uzlaşıyla gidermesi önerilir.

Sentez nasıl yapılır, meta analiz ne zaman gerekir?

Çalışmalar yöntem ve ölçüm açısından yeterince benzerse meta analiz yapılabilir; değilse sonuçlar yapılandırılmış bir anlatı sentezi veya tematik sentezle sunulur.

Meta analiz, çalışmaların etki büyüklüklerini istatistiksel olarak birleştirir ve sonuçları orman grafiği (forest plot) ile gösterir. Heterojenlik I² istatistiğiyle değerlendirilir; yüksek heterojenlikte alt grup analizleri veya rastgele etkiler modeli tercih edilir. Yayın yanlılığı ise huni grafiği (funnel plot) ve Egger testi gibi yöntemlerle incelenir. Bu analizler R (meta, metafor paketleri), RevMan, Stata veya CMA gibi yazılımlarla yapılır.

Nitel çalışmaların sentezinde tematik sentez veya meta-etnografi gibi yöntemler kullanılır. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, sentezin protokolde önceden tanımlanmış olması gerekir. Meta analiz bölümü için istatistik desteğine ihtiyaç duyuyorsanız veri analizi danışmanlığı ile süreci planlayabilirsiniz.

PRISMA 2020 akış diyagramı ve kontrol listesi nasıl kullanılır?

PRISMA 2020; derlemenin şeffaf raporlanması için 27 maddelik bir kontrol listesi ve kayıtların tanımlama, tarama ve dahil etme aşamalarındaki sayılarını gösteren bir akış diyagramı sunar.

Akış diyagramında veri tabanlarından ve diğer kaynaklardan bulunan kayıt sayısı, tekrar nedeniyle çıkarılanlar, başlık-özet aşamasında elenenler, tam metni değerlendirilenler, gerekçeleriyle hariç tutulanlar ve son olarak dahil edilen çalışma sayısı yer alır. Sayıların tutarlı olması hakemlerin ilk kontrol ettiği noktalardandır.

Dergiler genellikle doldurulmuş PRISMA kontrol listesini ek dosya olarak ister; her maddenin makalenin hangi sayfasında karşılandığı belirtilir. Özet bölümü için de ayrı bir PRISMA 2020 özet kontrol listesi bulunur.

Derleme sürecinde en sık yapılan hatalar nelerdir?

En sık hatalar; kayıtlı bir protokolün olmaması, dar veya tek veri tabanlı arama, tek değerlendiriciyle tarama, kalite değerlendirmesinin atlanması ve PRISMA’ya uygun olmayan raporlamadır.

• ✓Araştırma sorusu çok geniş ve sentez yönetilemez hâle gelmiş.
• ✓Arama dizeleri ve tarihleri raporlanmamış.
• ✓Hariç tutma gerekçeleri tam metin aşamasında kaydedilmemiş.
• ✓Kalite değerlendirmesi yapılmış ancak sentezde dikkate alınmamış.
• ✓Heterojenlik yüksek olmasına rağmen tek bir özet etki büyüklüğü yorumlanmış.
• ✓Sonuçlar, kanıtın kesinliği değerlendirilmeden genellenmiş.

İyi bir sistematik derleme, sonuçları kadar yöntemiyle de okuyucuya güven verir; her kararın bir izi olmalıdır.

Sistematik derleme makalesi nasıl yazılır?

Sistematik derleme makalesi; giriş, yöntem, bulgular ve tartışma bölümlerinden oluşan IMRaD yapısında yazılır ve her bölüm PRISMA 2020 kontrol listesindeki maddeleri karşılayacak şekilde düzenlenir.

Giriş bölümünde konunun önemi, mevcut derlemelerin eksikliği ve araştırma sorusu açıkça ortaya konur. Yöntem bölümü derlemenin kalbidir: Protokol kaydı, uygunluk ölçütleri, bilgi kaynakları, tam arama stratejisi, seçim süreci, veri çıkarma, yanlılık riski değerlendirmesi ve sentez yöntemleri ayrıntılı biçimde anlatılır. Okuyucu bu bölümü okuyarak derlemeyi tekrar edebilmelidir.

Bulgular bölümünde akış diyagramı, dahil edilen çalışmaların özellik tablosu, yanlılık riski sonuçları ve sentez bulguları sunulur. Tartışma bölümünde ise bulgular mevcut literatürle karşılaştırılır, kanıtın kesinliği ve derlemenin sınırlılıkları dürüstçe değerlendirilir, uygulama ve gelecek araştırmalar için öneriler verilir.

Hedef dergiyi seçerken derginin bu türde makale kabul edip etmediğini, kelime sınırını ve PRISMA kontrol listesi isteyip istemediğini önceden kontrol etmek gerekir. Gönderim stratejisi için dergi seçimi ve yayın stratejisi desteğinden yararlanabilirsiniz.

Bu tür bir çalışma ne kadar sürer?

Kapsamına ve bulunan kayıt sayısına göre değişmekle birlikte, böyle bir çalışma genellikle birkaç aydan bir yıla kadar sürebilir; meta analiz içeren derlemeler daha uzun zaman alabilir.

Sürenin en büyük belirleyicisi, taranacak kayıt sayısıdır. Binlerce kaydın iki bağımsız değerlendirici tarafından taranması önemli bir zaman gerektirir. Bu nedenle soruyu netleştirmek, pilot arama yaparak kayıt sayısını önceden tahmin etmek ve görev dağılımını baştan planlamak süreci hızlandırır. Derlemeniz bir tezin parçasıysa, tez danışmanlığı kapsamında zaman planını tezin diğer bölümleriyle birlikte kurgulamak faydalı olur.

Bu süreçte Makale Hazırlama nasıl destek olur?

Araştırma sorusunun yapılandırılması, protokol ve arama stratejisi, tarama planı, veri çıkarma formu, kalite değerlendirmesi, meta analiz ve PRISMA 2020’ye uygun raporlama konularında danışmanlık sunuyoruz.

2008’den beri hizmet veren Makale Hazırlama; Prof. Dr., Doç. Dr. ve araştırma görevlilerinin yer aldığı 250+ uzman kadrosuyla sağlık, eğitim, sosyal bilimler ve mühendislik alanlarında çalışır. Ekibimizin 20 yılı aşkın akademik deneyimiyle dünyanın dört bir yanındaki üniversitelerden akademisyen ve öğrencilerle çalıştık. %100 gizlilik (NDA ve KVKK) ilkesiyle verileriniz güvendedir; danışmanlık sürecinde bilimsel kararlar ve sorumluluk her zaman araştırmacıya aittir. Daha fazlası için hakkımızda sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular