Blog

Lisansüstü tezlerde ve makalelerde etik kurul izni artık rutin bir gereklilik hâline gelmiştir. TR Dizin’de dizinlenen dergiler başta olmak üzere birçok dergi, etik kurul izni gerektiren çalışmalarda kurul adı, karar tarihi ve sayısının makalede belirtilmesini ister. İzni olmayan veya sonradan alınmış izinle sunulan çalışmalar ret riskiyle karşılaşabilir.

Bu rehberde etik kurul başvurusu sürecini, hangi çalışmaların izin gerektirdiğinden başlayarak gerekli belgeler, onam formu yazımı, kurum izinleri ve sık yapılan hatalarla birlikte adım adım anlatıyoruz. Her üniversitenin ve kurulun kendi yönergesi bulunduğundan, başvurudan önce ilgili kurulun güncel yönergesini mutlaka okuyun.

Hangi çalışmalar için etik kurul başvurusu gerekir?

İnsan katılımcılardan anket, ölçek, görüşme, gözlem, deney veya biyolojik örnek yoluyla veri toplanan çalışmalar; hasta kayıtlarının kullanıldığı retrospektif çalışmalar ve hayvan deneyleri genellikle etik kurul izni gerektirir.

Sistematik derleme ve meta-analiz gibi yalnızca yayımlanmış çalışmalara dayanan araştırmalar genellikle etik kurul izni gerektirmez; ancak bazı dergiler bunun makalede açıkça belirtilmesini ister. Belgelerin incelendiği doküman analizlerinde de kurum belgeleri kişisel veri içeriyorsa izin gerekebilir. Emin olmadığınız durumlarda kuruldan “etik kurul izni gerekmediğine dair” görüş yazısı istemek mümkündür.

Etik kurul başvurusu için hangi belgeler gerekir?

Başvuru formu, araştırmanın amacı, yöntemi ve örneklemini anlatan özet veya protokol, veri toplama araçları, bilgilendirilmiş onam formu, gerekiyorsa veli onam formu, kurum izin yazısı veya başvurusu, danışman onayı ve araştırmacı taahhütnameleri en sık istenen belgelerdir.

• ✓Etik kurul başvuru formu (kurulun güncel şablonuyla).
• ✓Araştırma protokolü veya genişletilmiş özet: amaç, yöntem, örneklem, veri toplama ve analiz.
• ✓Veri toplama araçları: anket, ölçek, görüşme formu, gözlem formu.
• ✓Ölçek kullanım izinleri (gerekiyorsa ölçeği geliştiren veya uyarlayan yazardan).
• ✓Bilgilendirilmiş gönüllü onam formu; 18 yaş altı katılımcılar için veli onam formu.
• ✓Uygulama yapılacak kurumdan izin yazısı veya izin başvurusu.
• ✓Danışman ve araştırmacıların imzalı taahhütnameleri ve kısa özgeçmişleri.

Belgeler arasında tutarlılık, kurulun en çok dikkat ettiği noktalardan biridir. Protokolde 300 katılımcı yazıp başvuru formunda 250 yazmak, onam formunda görüşme süresini 20 dakika, protokolde 45 dakika belirtmek gibi tutarsızlıklar düzeltme talebiyle sonuçlanır. Başvurudan önce tüm belgeleri yan yana koyarak örneklem, süre, yer ve yöntem bilgilerini karşılaştırmak zaman kazandırır.

Bilgilendirilmiş onam formu nasıl yazılır?

Onam formu; araştırmanın amacını, katılımcıdan ne beklendiğini, süresini, olası risk ve yararları, gönüllülüğü, istediği zaman ayrılma hakkını, gizlilik ve veri saklama koşullarını ve araştırmacının iletişim bilgilerini sade bir dille açıklamalıdır.

Onam formu akademik bir metin değil, katılımcıya yönelik bir bilgilendirmedir. Uzun ve teknik cümleler yerine kısa, anlaşılır ifadeler kullanılmalıdır. “Verileriniz yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılacak, kimlik bilgileriniz hiçbir yayında yer almayacaktır” gibi net ifadeler katılımcının güvenini artırır. Çevrim içi anketlerde onam metni anketin ilk sayfasında yer alır ve katılımcının onay vermeden ilerleyememesi sağlanır.

Etik kurul başvurusu adım adım nasıl yapılır?

Kurulun yönergesi ve toplantı takvimi incelenir, belgeler hazırlanıp danışman onayı alınır, başvuru kurulun sistemi veya enstitü aracılığıyla yapılır, kurul toplantısında değerlendirilir ve karar yazısı alındıktan sonra veri toplamaya başlanır.

Etik kurullar genellikle belirli aralıklarla toplanır; bu nedenle başvuru takvimine göre süreç birkaç hafta veya daha uzun sürebilir. Düzeltme talebi gelmesi olağandır ve süreci uzatır. Tez takviminizi planlarken etik kurul sürecine makul bir süre ayırmanız, veri toplama döneminin kaymasını önler.

Çevrim içi anket çalışmalarında etik kurul başvurusu nelere dikkat etmeli?

Kullanılacak anket platformu, onamın nasıl alınacağı, IP ve e-posta gibi tanımlayıcı verilerin toplanıp toplanmayacağı, verilerin nerede saklanacağı ve katılımcılara nasıl ulaşılacağı başvuruda açıkça belirtilmelidir.

Çevrim içi anketler hızlı veri toplama imkânı sunsa da etik açıdan ek sorular doğurur. Anket bağlantısının sosyal medyada paylaşılması durumunda örneklemin nasıl kontrol edileceği, 18 yaş altı kişilerin katılımının nasıl engelleneceği ve aynı kişinin birden fazla yanıt vermesinin nasıl önleneceği kurulların sıkça sorduğu konulardır. Anket platformunun ayarlarında IP adresi kaydını kapatmak ve zorunlu olmayan kişisel bilgileri istememek, veri minimizasyonu ilkesine uygun bir yaklaşımdır.

Etik kurul düzeltme talebine nasıl yanıt verilir?

Kurulun her bir talebi numaralandırılarak yanıt yazısında ele alınır, yapılan değişiklik ilgili belgede işaretlenir ve güncellenmiş belgeler tam set hâlinde yeniden sunulur.

Düzeltme talepleri çoğu zaman onam formunun sadeleştirilmesi, örneklem gerekçesinin açıklanması, veri saklama koşullarının belirtilmesi veya eksik bir belgenin eklenmesi gibi konulardır. Yanıt yazısında “Talep 1: … – Yapılan düzeltme: … (Onam formu, 2. paragraf)” biçiminde net bir eşleştirme yapmak, kurulun dosyayı hızla yeniden değerlendirmesini sağlar. Değişikliklerin belgelerin tamamına tutarlı biçimde yansıtılması, yeni bir düzeltme turunun önüne geçer.

Etik kurul onayı ile kurum izni arasındaki fark nedir?

Etik kurul onayı araştırmanın etik açıdan uygunluğunu değerlendirir; kurum izni ise verinin toplanacağı okul, hastane, şirket veya kamu kurumunun araştırmaya izin vermesidir. Çoğu çalışmada her ikisi de gerekir.

Örneğin okullarda yapılacak bir araştırmada etik kurul onayına ek olarak ilgili milli eğitim müdürlüğünden araştırma izni alınması gerekebilir. Hastanelerde yapılacak çalışmalarda hastane yönetiminin izni, bazı durumlarda ilgili il sağlık müdürlüğünün izni istenir. Bazı kurumlar başvuru için etik kurul onayını ön koşul olarak arar; bazı etik kurullar ise kurum izninin başvuruya eklenmesini ister. Bu sıralamayı başvurudan önce netleştirmek, sürecin kilitlenmesini önler.

Onay sonrası araştırmada değişiklik yapılırsa ne olur?

Örneklem, veri toplama aracı, uygulama yeri veya araştırma ekibi gibi önemli değişikliklerde etik kurula değişiklik (amendment) başvurusu yapılarak onay alınması gerekir.

Örneğin ölçeğe yeni bir bölüm eklemek, hedef yaş grubunu değiştirmek veya farklı bir ilde veri toplamak değişiklik başvurusu gerektirebilir. Onay kapsamı dışında kalan veri toplama, makale aşamasında etik sorunlara yol açar. Onay yazısındaki geçerlilik süresine de dikkat edilmelidir; süre aşılırsa uzatma başvurusu gerekebilir.

Makalede etik kurul bilgisi nasıl belirtilir?

Yöntem bölümünde veya derginin istediği beyan bölümünde etik kurulun adı, karar tarihi ve karar sayısı belirtilir; katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alındığı ifade edilir.

Örnek bir ifade şöyle olabilir: “Bu çalışma için X Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu’ndan [tarih] tarih ve [sayı] sayılı karar ile onay alınmıştır. Tüm katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmıştır.” Kör hakemli dergilerde kurum adı yazar kimliğini açığa çıkarabileceğinden, bazı dergiler bu bilgiyi hakem sürecinde gizlemenizi ve yayın aşamasında eklemenizi ister. Derginin yazım kurallarını kontrol etmek gerekir.

Etik kurul onayı bir formalite değil; katılımcılara, kurumlara ve bilime karşı verilmiş bir sözün belgesidir.

Etik kurul başvurusunda sık yapılan hatalar nelerdir?

Belgeler arası tutarsızlık, eksik veri toplama araçları, karmaşık onam formu, ölçek izinlerinin eklenmemesi, risklerin yok sayılması ve veri toplamaya onaydan önce başlanması en sık hatalardır.

• Tutarsız bilgiler: Örneklem, süre ve yer bilgilerinin belgelerde farklı olması.
• Eksik araç: Görüşme sorularının veya ölçeğin tam metninin eklenmemesi.
• Teknik onam dili: Katılımcının anlamayacağı akademik ifadeler.
• “Risk yoktur” ifadesi: Olası küçük riskleri (ör. zaman kaybı, rahatsızlık) ve alınan önlemleri belirtmek daha doğrudur.
• Güncel olmayan form: Kurulun eski şablonunu kullanmak.
• Zamanlama: Onay gelmeden pilot veya asıl veri toplama.

Etik kurul sürecinde Makale Hazırlama nasıl destek olur?

Araştırma protokolünün yazımı, belgeler arası tutarlılık kontrolü, onam formlarının sade dille düzenlenmesi, veri toplama araçlarının hazırlanması ve kurul düzeltmelerine yanıt konusunda danışmanlık sunuyoruz.

2008’den beri hizmet veren Makale Hazırlama’nın 250+ uzman akademik kadrosunda Prof. Dr., Doç. Dr. ve araştırma görevlileri yer alır. Ekibimizin 20 yılı aşkın akademik deneyimiyle sosyal bilimler, eğitim ve sağlık alanlarında etik kurul süreçlerinden geçen dünyanın dört bir yanındaki üniversitelerden akademisyen ve öğrencilerle çalıştık. Başvuru araştırmacı ve danışmanı tarafından yapılır; biz dosyanın eksiksiz ve tutarlı olması için yanınızdayız. Ayrıntılar için etik kurul danışmanlığı sayfamıza, ekibimiz için hakkımızda sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular